Mở ngành mới theo 'La bàn trí tuệ nhân tạo': Đào tạo đi trước thị trường lao động

Xu hướng này không chỉ đáp ứng nhu cầu tuyển sinh trước mắt, mà phản ánh yêu cầu cốt lõi giáo dục đại học phải chủ động đi trước thị trường lao động, thay vì chạy theo những biến động ngắn hạn.

Mở ngành theo nhu cầu 5 - 10 năm tới

Nếu trước đây, việc mở ngành ở các cơ sở giáo dục đại học thường gắn với “cơn sốt” nhân lực trong ngắn hạn, thì mùa tuyển sinh 2026 cho thấy các trường đã có tầm nhìn dài hơi hơn, dựa trên những chuyển động mang tính cấu trúc của nền kinh tế số.

Tại Trường Đại học Công nghệ TPHCM (HUTECH), 3 ngành đào tạo mới dự kiến được mở trong năm nay, trong đó có ngành An ninh mạng - lĩnh vực đang thiếu hụt nhân lực nghiêm trọng khi rủi ro an toàn thông tin ngày càng gia tăng. Bên cạnh đó, hai ngành thuộc khối khoa học sức khỏe là Y khoa và Y học cổ truyền được bổ sung, thể hiện định hướng phát triển cân bằng giữa công nghệ cao và các lĩnh vực thiết yếu gắn với đời sống.

Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TPHCM (UEF) cũng đưa ngành An ninh mạng vào kế hoạch mở mới, nâng tổng số ngành đào tạo lên 38. Đồng thời, nhà trường triển khai các chương trình tài năng trong các lĩnh vực quản trị kinh doanh, tài chính - ngân hàng, kinh doanh quốc tế và marketing, hướng tới đào tạo nhóm sinh viên có năng lực nổi trội, đáp ứng môi trường cạnh tranh toàn cầu.

Trong khi đó, Trường Đại học Hoa Sen tiếp tục mở rộng hệ sinh thái đào tạo với 47 chương trình chính quy và 2 chương trình Hoa Sen Elite, trải rộng trên 8 khối ngành. Đáng chú ý là sự xuất hiện của nhiều chuyên ngành có hàm lượng công nghệ cao như Quản lý chuyển đổi số, Kinh tế hàng không thông minh, Quản trị trải nghiệm khách hàng số, Doanh nghiệp số và ứng dụng AI.

Thực tế cho thấy, các trường không còn mở ngành theo “mốt”, mà hướng tới xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với cấu trúc mới của thị trường lao động tương lai. Điểm chung nổi bật là sự hiện diện ngày càng rõ nét của AI trong hầu hết ngành, lĩnh vực.

Trong ba năm trở lại đây, AI phát triển nhanh và lan tỏa mạnh mẽ vào nhiều lĩnh vực như tài chính, sản xuất, logistics, y tế, giáo dục. Tại Việt Nam, giai đoạn 2026 - 2030 được xác định là thời kỳ then chốt để phát triển nguồn nhân lực AI và bán dẫn. Điều này đặt ra yêu cầu mới cho giáo dục đại học: Không chỉ đào tạo để sinh viên “ra trường có việc làm”, mà còn phải đủ năng lực thích ứng và không bị đào thải trong 5 - 10 năm tới.

Chính vì vậy, nhiều doanh nghiệp lớn đã tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo nhân lực AI. Điển hình, Vingroup công bố kế hoạch đào tạo miễn phí 20.000 nhân lực AI, kèm phụ cấp 8 triệu đồng mỗi tháng.

Theo TS Lê Mai Lan, Chủ tịch Hội đồng trường Trường Đại học VinUni, thị trường đang thiếu hụt nghiêm trọng nhân sự AI có khả năng làm việc thực tế. Nếu không đầu tư đào tạo bài bản, bám sát nhu cầu thực tiễn, Việt Nam có nguy cơ tụt lại trong cuộc đua công nghệ.

Chương trình đào tạo AI của VinUni - Vingroup được xây dựng theo khung năng lực SFIA, chuẩn công nghệ đang được hơn 12.000 tổ chức tại 170 quốc gia áp dụng. Chương trình kéo dài 12 tuần, gồm ba tuần nền tảng và chín tuần tham gia trực tiếp các dự án AI trong hệ sinh thái Vingroup, không kèm các ràng buộc nào sau đào tạo.

Từ truyền đạt kiến thức sang rèn tư duy

AI không chỉ làm thay đổi cơ cấu ngành học, mà còn buộc giáo dục đại học phải đổi mới phương pháp đào tạo. Theo TS Ngô Minh Hải - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TPHCM, trong tương lai gần, AI có thể tiếp cận gần như toàn bộ tri thức nhân loại. “Lợi thế cạnh tranh của con người không nằm ở việc biết nhiều, mà ở khả năng phân tích, tổng hợp và vận dụng AI để giải quyết vấn đề thực tiễn”, ông Hải nhấn mạnh.

Đại diện Trường Đại học Công nghệ TPHCM cho rằng sinh viên ngày nay cần được đào tạo theo hướng liên ngành, đa chiều, với các mô hình như công nghệ marketing, công nghệ tài chính, thương mại điện tử… để thích ứng với thị trường lao động biến đổi nhanh.

Không chỉ mở ngành mới, nhiều trường chuyển từ mô hình “thầy đọc - trò chép” sang lấy người học làm trung tâm, sử dụng AI như công cụ hỗ trợ giải quyết các bài toán thực tế. Song song với kỹ năng số, giáo dục đại học ngày càng chú trọng năng lực cảm xúc, thái độ và giá trị nhân văn - những yếu tố AI không thể thay thế.

Cần những “bệ đỡ” đào tạo

Bên cạnh AI, nhóm ngành Công nghệ bán dẫn được kỳ vọng là lĩnh vực mũi nhọn của Việt Nam. Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt kỹ sư thiết kế vi mạch. Doanh nghiệp FDI cần nhân sự có thể tham gia dự án ngay, trong khi năng lực đào tạo trong nước còn khoảng cách.

Giải pháp được đề xuất là đào tạo theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp, trong đó nhà trường và doanh nghiệp cùng xác định bộ kỹ năng cần thiết, xây dựng chương trình huấn luyện ngắn hạn, gắn với dự án thực tế và sự kèm cặp của chuyên gia.

Mô hình này giúp hình thành nguồn nhân lực “làm được việc” trong 6 - 12 tháng, thay vì chờ đợi chu kỳ đào tạo 4 - 5 năm. Về lâu dài, Việt Nam cần phát triển các chương trình đào tạo định hướng công nghiệp, thúc đẩy mô hình học - làm song hành với sự tham gia của Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.

Đồng quan điểm trên, ThS Phạm Thái Sơn - Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương TPHCM (HUIT), cho rằng nhân lực giai đoạn 2026 - 2030 cần có nền tảng khoa học - toán - công nghệ vững chắc, khả năng làm việc xuyên ngành và tinh thần đổi mới sáng tạo.

“Các trường đại học phải chuyển từ dạy kiến thức sang đào tạo năng lực giải quyết vấn đề thực, gắn chặt với doanh nghiệp và chuỗi giá trị. Khi đó, Việt Nam mới không chỉ là nơi lắp ráp, mà là nơi tạo ra giá trị trí tuệ”, ông Sơn nhấn mạnh.

Nhìn một cách tổng thể, làn sóng mở ngành và điều chỉnh chương trình đào tạo năm 2026 cho thấy các trường đại học đang nỗ lực đi trước thị trường lao động một bước. Trong bối cảnh AI sẽ hiện diện trong hầu hết nghề nghiệp, đại học không chỉ là nơi cấp bằng, mà cần trở thành nơi hình thành tư duy, kỹ năng và khả năng thích ứng - hành trang quan trọng nhất để người học bước vào kỷ nguyên AI.